Cmentarz Comino

Pamięć zapisana w kamieniu

Na wzgórzu powyżej Zatoki Santa Marija, z dala od turystycznych szlaków, stoi mały cmentarz. Kilkadziesiąt kamiennych nagrobków — wiele już nieczytelnych — to jedyne materialne świadectwo pokoleń, które żyły na Comino.

Społeczność, która odeszła

W XVIII i XIX wieku na Comino mieszkało 20-40 rodzin. Zajmowały się rybołówstwem, hodowlą królików, uprawą kuminu (od którego wyspa wzięła nazwę) i zbieraniem soli z naturalnych salin. To było twarde życie — brak słodkiej wody, brak lekarza, brak szkoły (aż do 1948 roku).

Kiedy po II wojnie światowej Malta modernizowała się, młodzi ludzie zaczęli emigrować na główną wyspę. Jeden po drugim, domy pustoszały. Ostatni stali mieszkańcy opuścili Comino w latach 60. XX w. Cmentarz zamknięto — nie było kogo chować.

Cisza, która mówi

Dziś cmentarz jest jednym z najbardziej poruszających miejsc na Comino. Wiatr szumi w suchej trawie, a na nagrobkach można odczytać maltańskie nazwiska — Borg, Camilleri, Vella — te same, które do dziś nosi większość Maltańczyków.